T-15 కంచూఁ గాదు పెంచూఁ గాదు కడుఁబెలుచు మనసు

 తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు

15 కంచూఁ గాదు పెంచూఁ గాదు కడుఁబెలుచు మనసు

ForEnglish Version Press Here

ఉపోద్ఘాతము

మనస్సు ఆలోచిస్తుంది, ఊహిస్తుంది, గుర్తుంచుకుంటుంది, కోరుకుంటుంది, నిర్ణయిస్తుంది, అనుభవిస్తుంది. ఇంద్రియాల ద్వారా విషయాలను గ్రహిస్తుంది. సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది. నమ్ముతుంది, ఆశిస్తుంది, భయపడుతుంది, స్పందిస్తుంది. అయితే ఇవన్నీ చేస్తున్నది ఏమిటి? దాని స్వభావం ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలకు మాత్రం ఇప్పటికీ స్పష్టమైన సమాధానం లేదు.

మనస్సును అర్థం చేసుకోవడానికి తత్వశాస్త్రం, మతం, మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం, జ్ఞానశాస్త్రం వంటి అనేక రంగాలు ప్రయత్నిస్తున్నాయి. కొందరు దానిని ఒక పదార్థంగా చూశారు. మరికొందరు దానిని ఆలోచన, జ్ఞాపకం, ఊహ, సంకల్పం వంటి సామర్థ్యాల సమాహారంగా వివరించారు. అయినప్పటికీ మనస్సు పూర్తిగా మనకు గోచరమైనది కాలేదు. మనం దాని కదలికలను అనుభవిస్తున్నాము; కానీ అది ఎలా పనిచేస్తుందో సంపూర్ణంగా పట్టుకోలేకపోతున్నాము.

మానవులు తమ మనస్సులో ఉన్నదాన్ని ఉన్నట్లుగా వ్యక్తం చేయలేకపోవడంతో, దానికి సమీపమైన ప్రతినిధులుగా భాష, బొమ్మ, చిహ్నం, ఆనవాలు వంటి వాటికి ప్రాముఖ్యత ఏర్పడింది. పోనుపోను ఆ చిహ్నాలు, సంకేతాలు, ప్రతీకలు, లాంఛనాలే ముఖ్యమైపోయాయి. వాస్తవం కంటే దాని ప్రాతినిధ్యాన్నే మనిషి ఎక్కువగా ఇష్టపడటం ప్రారంభించాడు. ఫలితంగా, వాస్తవాన్ని చూడటానికి ఉపయోగపడవలసిన ప్రతినిధులే కొన్నిసార్లు వాస్తవానికి బదులుగా నిలిచిపోయాయి.

ఈ విషయాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి చిత్రకారుడు రెనే మాగ్రిట్ వేసిన ప్రసిద్ధ అధివాస్తవిక​ చిత్రం “ఇది పైపు కాదు” (This Is Not a Pipe) ఒక మంచి ఉదాహరణ.

చిత్రంలో కనిపించేది ఒక పైపు. దానిని చూస్తే అది పైపే అనిపిస్తుంది. కానీ ఆ చిత్రంలో పొగాకు నింపలేము. దానిని వెలిగించలేము. దాని నుండి పొగ రావడం సాధ్యం కాదు. ఎందుకంటే అది పైపు కాదు — పైపు యొక్క చిత్రం మాత్రమే.

అయినా మనం దానిని పైపుగా గుర్తిస్తాము. వాస్తవ వస్తువుకూ, దాని చిత్రానికీ మధ్య ఉన్న తేడాను తెలిసినప్పటికీ, మనస్సు ఆ ప్రతినిధిని వాస్తవ వస్తువుతో కలిపివేస్తుంది.

మాగ్రిట్ భాషకు, దృశ్యప్రతినిధిత్వానికి సంబంధించిన మన అలవాట్లను ప్రశ్నించాడు. ఒక వస్తువు పేరు ఆ వస్తువు కాదు. ఒక చిత్రం ఆ వస్తువు కాదు. అయినప్పటికీ పేరు, చిత్రం, చిహ్నం — ఇవన్నీ మన అనుభవంలో అసలు వస్తువుల స్థానాన్ని ఆక్రమించగలవు.

ఈ సందర్భంలో ఆ చిత్రాన్ని ప్రస్తావించడానికి కారణం ఇదే: మనస్సు కూడా వాస్తవాన్ని నేరుగా స్వీకరించకుండా, దానికి సంబంధించిన మనోచిత్రాల ద్వారా ఊహలను నిర్మించుకుంటుంది. ఆ ఊహాలోకాలలోనే మనము జీవిస్తున్నాము.

ఊహలు లేకుండా ప్రపంచం నడవదు. కానీ ఊహలే ప్రపంచం అని అనుకోరాదు. 

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు మనస్సు గురించి ఒక సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించరు. మనస్సు ఎలా ఏర్పడుతుంది, ఎలా ఆకర్షితమవుతుంది, ఎలా తనకు తానే రూపాలను నిర్మించుకుంటుంది అనే కదలికను మన ముందుంచుతారు. మనం దానిని చదవడం మాత్రమే కాదు — మనలో అదే కదలిక జరుగుతున్నదేమో గమనించాలి. 

అధ్యాత్మ​ సంకీర్తన

రాగి రేకు: 104-3  సంపుటము - సంకీర్తన: 2-21

కంచూఁ గాదు పెంచూఁ గాదు కడుఁబెలుచు మనసు యెంచరాదు పంచరాదు యెట్టిదో యీమనసు  ॥పల్లవి॥ పట్టఁ బసలేదు చూడ బయలుగాదీమనసు నెట్టనఁ బారుచునుండు నీరూఁ గాదీమనసు చుట్టిచుట్టి పాయకుండుఁ జుట్టమూఁ గాదీమనసు యెట్టనెదుటనే వుండు నేఁటిదో యీమనసు      ॥కంచూఁ॥ రుచు లెల్లాఁ గానుపించు రూపు లేదు మనసు పచరించు నాసలెల్లాఁ బసిఁడి గాదీమనసు యెచటాఁ గరఁగదు రాయీఁ గాదు మనసు యిచటా నచటాఁ దానే యేఁటిదో యీమనసు   ॥కంచూఁ॥ తప్పక నాలోనుండు దైవముఁ గాదు మనసు కప్పిమూఁటగరాట్టదు గాలీఁ గాదు మనసు చెప్పరానిమహిమలశ్రీవేంకటేశుఁ దలఁచి యిప్పుడిన్నిటా గెలిచె నేఁటిదో యీమనసు      ॥కంచూఁ॥

Details and Explanations:

పల్లవి:         

కంచూఁ గాదు పెంచూఁ గాదు కడుఁబెలుచు మనసు

యెంచరాదు పంచరాదు యెట్టిదో యీమనసు ॥పల్లవి॥ 

పదము	అర్థము
కంచూఁ గాదు	కంచు కాదు; కంచు వంటి లోహపదార్థం కాదు
పెంచూఁ గాదు	పెంచగలిగేది కాదు; పెంపుడు జంతువులా మనకు నచ్చినట్లు తీర్చిదిద్దలేము
కడుఁబెలుచు	అత్యంత కఠినమైనది; కఠిన స్వభావము కలది
మనసు	మనస్సు; ఆలోచన, ఊహ, జ్ఞాపకం, కోరిక, అభిప్రాయం, భావోద్వేగం, అంతర్గత కదలిక
యెంచరాదు	లెక్కించలేము; కొలవలేము; అంచనా వేయలేము; పూర్తిగా ఊహించలేము; నిర్ణయించలేము
పంచరాదు	పంచలేము; ఉన్నదున్నట్లుగా మరొకరికి తెలియజేయలేము; విభజించలేము
యెట్టిదో	ఎటువంటిదో; ఏ స్వభావమో; అసలు ఏమిటో
యీమనసు	ఈ మనస్సు

భావము:

మనస్సు కంచు వంటి లోహము కాదు. మనకు నచ్చినట్లు పెంచి, తీర్చిదిద్దగలిగే పెంపుడు జంతువూ కాదు. అది అత్యంత కఠినమైనది. దాని స్వభావాన్ని పూర్తిగా అంచనా వేయలేము. దాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా మరొకరితో పంచుకోలేము. అసలు ఈ మనస్సు ఎటువంటిదో తెలియదు.

గూఢార్థవివరణము: 

“మనస్సును తన భౌతిక ప్రకృతిలోని ఒక అంశంగా భగవానుడు భగవద్గీత 7-4లో పేర్కొనడం గమనార్హం. అయిదు మూలకములతో పాటు మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారములను కూడా తన అష్టవిధ ప్రకృతిలో భాగాలుగా ఆయన పేర్కొంటాడు. అంటే మనస్సు మనిషి వ్యక్తిగత సృష్టి కాదు; అది విశ్వప్రకృతిలోని ఒక అంశం. అయితే జీవించే శరీరంతో సంబంధం ఏర్పడినప్పుడు అది వ్యక్తిగత అనుభవంగా, ఆలోచనగా, కోరికగా, జ్ఞాపకంగా, అభిప్రాయంగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల మనం దానిని “నా మనస్సుగా”  అనుభవిస్తాము (భగవద్గీత 5-14).

“మనస్సు కంచు వంటి పదార్థం కాదు. మనకు నచ్చినట్లు పెంచి, తీర్చిదిద్దగలిగే పెంపుడు జంతువూ కాదు. అది అత్యంత కఠినమైనది. దాని స్వభావాన్ని పూర్తిగా అంచనా వేయలేము. దానిలో ఉన్నదాన్ని ఉన్నట్లుగా మరొకరితో పంచుకోలేము. అసలు ఈ మనస్సు ఎటువంటిదో తెలియదు“ అంటారు అన్నమాచార్యులు.

అయితే మనస్సు మనలో పనిచేస్తున్నందువల్ల అది మనకు పూర్తిగా స్వంతమైనదైపోదు. అది ప్రకృతిలోని ఒక అంశమే. దాని చలనములు అంతులేనివిగా అనిపించినా, “దైవముఁ గాదు మనసు” అని అన్నమాచార్యులు అంటారు.  

ఇంకా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, దైవము గురించి మాట్లాడగలిగిన అన్నమాచార్యులు, మనస్సును మాత్రం తెలియదని చెప్పడం. శ్రీ వేంకటేశుని మహిమలను వర్ణించిన కవి, మనస్సు విషయానికి వచ్చేసరికి — “యెట్టిదో యీమనసు” అని ప్రశ్నను మిగిల్చారు. ఇది ఆయనకు మనస్సు గురించి ఏమీ తెలియదని కాదు; మనస్సును ఒక నిర్వచనంలో, ఒక రూపంలో, ఒక నిర్ధారణలో బంధించలేమని అర్ధం.

అందుకే పల్లవిలోని ప్రశ్న సాధారణమైనది కాదు. దానిని అర్థం చేసుకోవడానికి మనం చేసే ప్రతి ప్రయత్నము దానిని తాకలేక జారిపోతున్నట్లు చూపిస్తారు. అందుకే చివరికి మిగిలేది ఒకే ప్రశ్న “యెట్టిదో యీమనసు”

Bottom of Form

---

మొదటి చరణం:

పట్టఁ బసలేదు చూడ బయలుగాదీమనసు

నెట్టనఁ బారుచునుండు నీరూఁ గాదీమనసు

చుట్టిచుట్టి పాయకుండుఁ జుట్టమూఁ గాదీమనసు

యెట్టనెదుటనే వుండు నేఁటిదో యీమనసు    ॥కంచూఁ॥ 

పదము	అర్థము
పట్టఁ బసలేదు	పట్టుకోడానికి ఆధారం లేదు; ఒకచోట నిలిచేది కాదు
చూడ	పరిశీలించి చూడగా
బయలుగాదు	బయటపడదు; తనను తెలియనివ్వదు;  బహిరంగంగా కనిపించదు
ఈ మనసు	ఈ మనస్సు
నెట్టనఁ బారుచునుండు	అనివార్యముగా, అవశ్యముగా, తప్పక, పాడిదప్పక, నిరంతరం ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది; ఒక దిశ అంటూ లేక సాగుతుంది
నీరూఁ గాదు	అయితే అది నీరు కాదు; ప్రవహించే ద్రవపదార్థం కాదు
చుట్టిచుట్టి	చుట్టూ చుట్టూ తిరుగుతూ
పాయకుండుఁ	విడిచిపెట్టకుండా; ఎడతెగకుండా
జుట్టమూఁ గాదు	బంధువు కాదు; చుట్టరికంతో సంబంధం కలిగినది కాదు; హితుడు అని చెప్పలేము
యెట్టనెదుటనే	ఎక్కడ చూసినా ఎదుటనే; ఎల్లప్పుడూ సమీపంలోనే
వుండు	ఉంటుంది; నిలిచి ఉంటుంది
నేఁటిదో	ఎటువంటిదో; అసలు ఏమిటో
యీమనసు	ఈ మనస్సు

భావము:

ఈ మనస్సును పట్టుకోవడానికి ఒక స్థిరమైన ఆధారం లేదు. ఎక్కడ ఉంటుందో చెప్పలేము. పరిశీలనకు స్పష్టంగా  బయటపడదు. నిరంతరం, అవశ్యముగా ప్రవహించే నీటిలా కదులుతూనే ఉంటుంది; అయితే అది నీరు కాదు. మన చుట్టూ తిరుగుతూ, మనలను విడిచిపెట్టకుండా ఉంటుంది; అయినా అది మన బంధువు కాదు. హితుడు అని చెప్పలేము. ఎప్పుడైనా ఎక్కడైనా ఎదుటనే ఉన్నప్పటికీ, అసలు ఈ మనస్సు ఎటువంటిదో తెలియదు.

గూఢార్థవివరణము:

మనస్సును పూర్తిగా ఒడిసిపట్టుకోవడానికి మనిషి చేసే ప్రయత్నాల పరిమితులను అన్నమాచార్యులు ఈ చరణంలో చూపిస్తున్నారు. అది ఎక్కడ ఉంటుందో నిర్దిష్టంగా చెప్పలేము; పరిశీలనకు పూర్తిగా బయటపడదు; అవశ్యముగా, నిరంతరంగా ప్రవహించే దాని కదలికను ఆపలేము. అది మనలను చుట్టుముట్టి, విడిచిపెట్టకుండా పనిచేస్తున్నప్పటికీ, మనకు తెలిసిన బంధువులా దానిని హితకారిగా స్వీకరించలేము. అత్యంత సమీపంలోనే ఉన్నా, పూర్తిగా పరిచితమైనది కాదు. ఈ విధంగా మనస్సును నిర్వచించడానికి, పట్టుకోవడానికి, పూర్తిగా గ్రహించడానికి మనం చేసే ప్రతి ప్రయత్నమూ ఒక పరిమితిని ఎదుర్కొంటుంది. చివరికి మిగిలేది — “యెట్టిదో యీమనసు” అనే ప్రశ్నే.

---

రెండవ చరణం:

రుచు లెల్లాఁ గానుపించు రూపు లేదు మనసు

పచరించు నాసలెల్లాఁ బసిఁడి గాదీమనసు

యెచటాఁ గరఁగదు రాయీఁ గాదు మనసు

యిచటా నచటాఁ దానే యేఁటిదో యీమనసు  ॥కంచూఁ॥

పదము	అర్థము
రుచు లెల్లాఁ	అన్ని రుచులు; అన్ని ఇష్టాలు, అనుభూతులు
గానుపించు	అనుభవంలోనికి తెప్పించును
రూపు లేదు	ఒక నిర్దిష్టమైన రూపం లేదు
మనసు	మనస్సు
పచరించు	సంచరించు; తిరుగు; విస్తరించు
నాసలెల్లాఁ	కోరికలన్నింటిలో; ఆశలన్నింటిలో
బసిఁడి గాదు	బంగారం కాదు; విలువైన పదార్థంగా పట్టుకోలేము
యెచటాఁ	ఎక్కడ
గరఁగదు	కరగదు; మారదు; లొంగదు
రాయీఁ గాదు	రాయి కాదు
యిచటా నచటాఁ	ఇక్కడా అక్కడా; అన్ని చోట్లా
దానే	అదే; తానే
యేఁటిదో	ఎటువంటిదో; అసలు ఏమిటో
యీమనసు	ఈ మనస్సు

భావము:

మనస్సు అన్ని రుచులనూ, అనుభూతులనూ అనుభవంలోకి తెస్తుంది; అయినప్పటికీ దానికి ఒక నిర్దిష్టమైన రూపం లేదు. రూపం లేకున్నా అనుభవాలకు రూపమిస్తుంది. ఆశలను పండిస్తుంది; కానీ బంగారంలా దానికి విలువను ఆపాదించలేము. మన కష్టాలకు, కన్నీళ్లకు కరగదు; కానీ రాయి కాదు. ఇటువైపు, అటువైపు—అంతటా తానే పనిచేస్తూ ఉంటుంది. అయినా ఈ మనస్సు అసలు ఎటువంటిదో తెలియదు.

గూఢార్థవివరణము:

ఈ చరణంలో ఆ పరిశీలన మరింత లోతుకు వెళుతుంది. మనస్సు అన్ని రుచులను అనుభవింపజేస్తుంది; కోరికలన్నింటిలోనూ సంచరిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆ అనుభవాల వెనుక ఉన్న మనస్సుకు ఒకే ఒక రూపాన్ని చూపించలేము. రూపం లేని మనస్సే అనుభవాలకు రూపాలను ఇస్తుంది; కోరికలకు ఆకారమిస్తుంది; వాటికి విలువను ఆపాదిస్తుంది.

అందువల్ల మనస్సును ఒక పదార్థంగా, ఒక రూపంగా, ఒక స్థిరమైన స్వభావంగా నిర్ణయించాలనే ప్రయత్నం మళ్లీ విఫలమవుతుంది. అది అన్ని అనుభవాలలో పనిచేస్తున్నప్పటికీ, స్వయంగా మాత్రం పట్టుబడదు. అందుకే అన్నమాచార్యులు మళ్లీ అదే ప్రశ్నకు వస్తారు: “యేఁటిదో యీమనసు.” 

---

మూడవ చరణం:

తప్పక నాలోనుండు దైవముఁ గాదు మనసు

కప్పిమూఁటగట్టరాదు గాలీఁ గాదు మనసు

చెప్పరానిమహిమలశ్రీవేంకటేశుఁ దలఁచి

యిప్పుడిన్నిటా గెలిచె నేఁటిదో యీమనసు    ॥కంచూఁ॥

పదము	అర్థము
తప్పక	నిశ్చయంగా;తప్పకుండా.
నాలోనుండు	నాలో ఉండేది; నా అంతరంగంలో పనిచేసేది
దైవముఁ గాదు	దైవం కాదు
మనసు	మనస్సు
కప్పిమూఁటగట్టరాదు	కప్పిమూఁటగట్టలేము
గాలీఁ గాదు	అయితే అది గాలి కాదు
చెప్పరాని మహిమల	వర్ణించలేని మహిమలు కలిగిన
శ్రీవేంకటేశుఁ	శ్రీ వేంకటేశుని
దలఁచి	తలచి; స్మరించి; ధ్యానించి
యిప్పుడిన్నిటా	ఇప్పుడు వీటన్నింటిలో; ఈ సమస్తంలో
గెలిచె	ఇక్కడ “జయించె” అనే అర్థంలో కాదు; పోయె, తొలగిపోయె, దూరమాయె అనే భావంలో.
నేఁటిదో	ఎటువంటిదో; అసలు ఏమిటో
యీమనసు	ఈ మనస్సు

భావము:

మనస్సు తప్పకుండా నాలోనే ఉంటుంది; అయినప్పటికీ అది దైవం కాదు. దానిని కప్పి మూయలేము; అయితే అది గాలి కాదు. వర్ణించలేని మహిమలు కలిగిన శ్రీ వేంకటేశుని తలచి, ఇప్పుడు ఈ దృశ్యప్రపంచ సంబంధాలన్నీ తొలగిపోయినవి. అయినప్పటికీ అసలు ఈ మనస్సు ఎటువంటిదో తెలియదు.

ఇక్కడ “గెలిచె” అనే పదాన్ని జయించె అనే అర్థంలో తీసుకోరాదు. అలా తీసుకుంటే చివరలోని “యేఁటిదో యీమనసు” అనే ప్రశ్నకు స్థానం ఉండదు. ఇక్కడ దృశ్యప్రపంచంతో ఉన్న సంబంధాలు తొలగిపోయినట్లు మాత్రమే అన్నమాచార్యులు చెబుతున్నారు; మనస్సును జయించినట్లు కాదు.

గూఢార్థవివరణము:

మొదటి రెండు చరణాలలో మనస్సును పట్టుకోవడం, దాని రూపాన్ని నిర్ణయించడం ఎంత కష్టమో అన్నమాచార్యులు చూపించారు. ఈ చివరి చరణంలో, మనస్సు మనలో పనిచేస్తున్నప్పటికీ అది మన వ్యక్తిగత సృష్టి కాదని, ప్రకృతిలోని ఒక అంశమని సూచిస్తున్నారు. అందువల్ల అది మనకు అత్యంత సమీపమైనదైనా, దానిని “నేనే” అని గానీ, “దైవమే” అని గానీ నిర్ధారించలేము.

“తప్పక నాలోనుండు దైవముఁ గాదు మనసు” అనే మాట ఈ చరణంలోని కీలకమైన మలుపు. మనస్సు అంతర్గతమైనది, నిరంతరం పనిచేసేది, మన అనుభవాలన్నింటినీ ప్రభావితం చేసేది. అయినప్పటికీ దాని చలనములు ఎంత విస్తారమైనవైనా, దానిని దైవంతో సమానంగా భావించలేము.

తిరిగి ఇక్కడ భగవద్గీతలోని 3-27వ శ్లోకం గుర్తుకు తెచ్చుకోవాలి: “ప్రకృతేః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి సర్వశః । అహంకారవిమూఢాత్మా కర్తాఽహమితి మన్యతే ॥“ ప్రకృతిలోని గుణాలచే సమస్త కర్మలు జరుగుతున్నప్పటికీ, అహంకారముచే మోహితుడైనవాడు “నేనే కర్తను” అని భావిస్తాడు. అన్నమాచార్యులు ఇక్కడ అలా భావించడం లేదు. అందువల్ల “గెలుచు” అనే పదానికి పోవు, పోగొట్టు అనే అర్థమే ఇక్కడ సరిపోతుంది.

అంటే, శ్రీ వేంకటేశుని తలచిన తరువాత దృశ్యప్రపంచంతో ఉన్న సంబంధాలు తొలగిపోయినట్లు ఆయన చెబుతున్నారు. ఇది మనస్సును జయించిన ప్రకటన కాదు. మనస్సును జయించినట్లయితే, చివరలోని “యేఁటిదో యీమనసు” అనే ప్రశ్నకు స్థానం ఉండదు. తెలిసినది బంధాల తొలగింపు మాత్రమే; మనస్సు యొక్క తుది స్వరూపం మాత్రం ఇంకా తెలియనిదే.

అందువల్ల స్వేచ్ఛ అనేది సాధించగలిగిన ఒక స్థిరమైన స్థితి అని అన్నమాచార్యులు ప్రకటించడం లేదు. భౌతిక ప్రపంచంతో మనకు ఉన్న సంబంధాలు వీగిపోయిన విషయం మాత్రమే సాధకుని ఎరుకకు తట్టవచ్చు. ఆ తరువాత ఏమి జరుగుతుంది, మనస్సు ఏ రూపంలో ఉంటుంది, ఆ స్థితిని ఎలా వివరించాలి అనే విషయాలు మాత్రం స్పష్టమైన మాటలకు అందవు.

అందుకే ఈ చరణం విజయప్రకటనతో ముగియదు. బంధాలు తొలగిపోయినప్పటికీ, మనస్సు మాత్రం ప్రశ్నార్ధకంగానే మిగులుతుంది: “యేఁటిదో యీమనసు.” 

---

X-X-X THE END X-X-X

147R adivō kanuṃ̐gonu madi yokate (అదివో కనుఁగొను మది యొకతె)

 TALLAPAKA ANNAMACHARYULU

147R అదివో కనుఁగొను మది యొకతె

(adivō kanuṃ̐gonu madi yokate)

తెలుగులో చదవడానికి ఇక్కడ నొక్కండి.

INTRODUCTION

 

In this romantic poem, Annamacharya shows us not merely how a person sees the world outside, but how his mind works within that very world. We may think that we are simply responding to an attraction. But, at the same time, our thoughts, desires, attachments, and imaginings are also moving. A natural question therefore arises here: are we seeing the world as it actually is, or the world created by the mind?

This is not limited to the experience of an individual. All of us live, think, make decisions, and act within an influenced field. The actions that arise from that field naturally have their limitations. An action may solve a problem to some extent, but something is always left over. That remainder calls for another thought, another solution. This process continues throughout human life.

That is why this poem is important. It places before us the influenced field in which the human being exists, and from which problems arise. From personal relationships to the knowledge, methods, and systems created by human beings, all emerge from this field.

Annamacharya does not present this as a theory. He places a picture before us. Having seen it, we have to observe for ourselves what is happening within us.

Although this is a śṛṅgāra kīrtana (romantic poem), its real subject is this field of experience. That is why Annamacharya uses the words “okatē, yokatē”—giving form to the thoughts that test and move the human mind. 

శృంగార​ సంకీర్తన

రాగి రేకు: 1412-2  సంపుటము - సంకీర్తన: 24-68

అదివో కనుఁగొను మది యొకతె యెదుటనే నెలకొనె నిది యొకతె       ॥పల్లవి॥ తేటలమాటలఁ దెర లదె కట్టీఁ గాటుకకన్నులకలి కొకతె జూటరిచూపులఁ జొక్కులు చల్లీ నీటుగర్వములనెలఁ తొకతె  ॥అది॥ ముసిముసినవ్వులు మోపులుగట్టీ రసికుఁడ నీపై రమణొకతె కొసరులఁ గుచములఁ గోటలు వెట్టీ మిసమిసమెఱుఁగుల మెలుఁతొకతె     ॥అది॥ కాయజకేలికిఁ గందువ చెప్పీ చాయలసన్నల సతి యొకతె యీయెడ శ్రీవేంకటేశ కూడి నిను వోయని మెచ్చీ నొకతొకతె     ॥అది॥

Romantic POEM

Copper Plate: 1412-2     Volume: 24-68

adivō kanuṃ̐gonu madi yokate yeduṭanē nelakone nidi yokate         ॥pallavi॥ tēṭalamāṭalaṃ̐ dera lade kaṭṭīṃ̐ gāṭukakannulakali kokate jūṭaricūpulaṃ̐ jokkulu callī nīṭugarvamulanelaṃ̐ tokate               ॥adi॥ musimusinavvulu mōpulugaṭṭī rasikuṃ̐ḍa nīpai ramaṇokate kosarulaṃ̐ gucamulaṃ̐ gōṭalu veṭṭī misamisame\ruṃ̐gula meluṃ̐tokate ॥adi॥ kāyajakēlikiṃ̐ gaṃduva ceppī cāyalasannala sati yokate yīyeḍa śrīvēṃkaṭēśa kūḍi ninu vōyani meccī nokatokate    ॥adi॥

Details and Discussions:

Chorus (Pallavi):

అదివో కనుఁగొను మది యొకతె

యెదుటనే నెలకొనె నిది యొకతె          ॥పల్లవి॥

adivō kanuṃ̐gonu madi yokate

yeduṭanē nelakone nidi yokate  ॥pallavi॥ 

Sense of the Poem:  

Poem line	Natural Telugu meaning	Inner meaning — movement of the mind
అదివో కనుఁగొను మది యొకతె	O Man! Observe that girl	Observe that one rising within you.
యెదుటనే నెలకొనె నిది యొకతె	Yet, in front of your eyes she appears as another one.	Did you notice it taking another form as you recognise it?

Deeper Note:

At first sight, this chorus appears to be talking of a woman. The word “ఒకతె (okatē)” strengthens that impression. However, when the two lines are taken together, Annamacharya seems to be observing not a woman, but a movement of attraction within the mind.

The first line has “కనుఁగొను kanuṅgōnu” — something has become visible. The second has “నెలకొను nelakone” — that same thing has immediately taken its place in another form. The subtle change is important: What is seen is one thing; what settles in the mind is another.

The word “నెలకొను nelakonu” does not merely mean “to remain.” It can also mean to arise, to occur, or to take shape. Thus, the mind immediately adds something of its own to what appears before it and gives it a form of its own.

We normally do not separate these two. We think we are simply seeing a person or an object. But what we see is not merely the person or object; memory, imagination, attraction, and opinion added by the mind also become part of what we see.

Annamacharya does not present a theory about the mind here. He catches the mind at the very moment it begins to operate.

He shows another image of this movement in the kīrtana ““గట్టిగాఁ దెలుసుకొంటే కన్నదే కంటి కురుమ” Gaṭṭigāṁ delusukoṅṭē kannadē kaṇṭi kuruma.” There, what obstructs seeing is not something outside; it is something formed within the process of seeing itself. Here too, along with what appears before us, the mind establishes a form of its own.

---

The Speed of This Movement:

There is another important point here. This process does not happen slowly, giving us time to notice it. The mind's work of adding its own form to what it sees happens almost with the speed of a flash. That is why “కనుఁగొను kanuṅgōnu” is followed immediately by “నెలకొను nelakonu.”

The Bhagavad Gita's reference to the “speed” of the arising of desire and anger in 5.23 as कामक्रोधोद्भवं वेगं (kāma-krodhodbhavaṁ vegaṁ), together with the indication “ādau” — “in the beginning” in 3.41, helps us see this movement more clearly.

What matters here is not controlling what is seen, but observing it. In control, what has been seen is being transformed. In observation, there is only observation, with no meddling in what is happening.

The movement in the pallavi can therefore be reduced to: What becomes visible → the mind enters into it → it settles as another form. In the following charanams (stanzas), Annamacharya shows how this small movement expands into intoxication, enchantment, glittering attraction, the illusion of signs, and finally a modification of the mind.

---

First Stanza:

తేటలమాటలఁ దెర లదె కట్టీఁ

గాటుకకన్నులకలి కొకతె

జూటరిచూపులఁ జొక్కులు చల్లీ

నీటుగర్వములనెలఁ తొకతె        ॥అది॥

tēṭalamāṭalaṃ̐ dera lade kaṭṭīṃ̐

gāṭukakannulakali kokate

jūṭaricūpulaṃ̐ jokkulu callī

nīṭugarvamulanelaṃ̐ tokate       ॥adi॥ 

Literal Sense:

Poem line	Natural Telugu meaning	Inner meaning — movement of the mind
తేటలమాటలఁ దెర లదె కట్టీఁ	(that lady) talks in clear and innocent words, still unseen curtains are being woven	There may be unseen screens behind clear and lucid words.
గాటుకకన్నులకలి కొకతె	That is a charmingly beautiful lady	Observe that attractive and graceful thought
జూటరిచూపులఁ జొక్కులు చల్లీ	She showers intoxicating and enchanting looks while her movements remain imperceptible.	That thought itself spreads intoxication and enchantment through elusive looks.
నీటుగర్వములనెలఁ తొకతె	Observe that beauty joins with unconquerable vanity and pride	Observe the thought taking form, drawing upon your sensitivity and imagination, and moving with pride.

Deeper Notes:

Here Annamacharya shows thought not as something that enters us from outside, but as a movement that arises as we observe, changing its form as it takes shape.

“తేటలమాటలఁ దెర లదె కట్టీఁ” — the screen is not merely ignorance. Even clarity can become a screen. In Bhagavad Gita 14.6, sattva guna is described as pure and luminous, and immediately we are told that it binds through attachment to happiness and knowledge. Thus, even sattva can become a form of bondage.

Even the clear glass chimney of a lamp is still a covering. In the same way, the knowledge we acquire, the happiness we derive, and the good opinion we have of ourselves can become screens for the mind. The desire for knowledge can help a person grow, but it can also lead to the feeling, “I know more than others.” Similarly, a person may feel that because he has served society or his village more, or worked harder, “he is somehow ‘more’ than others”. In this way, even the desire for happiness can strengthen the ego.

Annamacharya's observation here is subtler. The mind does not attract us by appearing dirty or distorted. It comes beautifully dressed. It creates its own attraction through clear words, logic, a known beautiful form, and familiar ways that feel safe. We ourselves enter into that attraction.

That is why the word “okatē” is important. At first there is something before us. The moment the mind catches hold of it, it settles as another form. From there, the thought begins its own movement.

Annamacharya does not say that this thought is wrong. He does not try to stop it. This is his distinctive quality — he does not merely speak about the mind; he places before us the moment in which the mind is actually working.

---

Second Stanza:

ముసిముసినవ్వులు మోపులుగట్టీ

రసికుఁడ నీపై రమణొకతె

కొసరులఁ గుచములఁ గోటలు వెట్టీ

మిసమిసమెఱుఁగుల మెలుఁతొకతె       ॥అది॥

musimusinavvulu mōpulugaṭṭī

rasikuṃ̐ḍa nīpai ramaṇokate

kosarulaṃ̐ gucamulaṃ̐ gōṭalu veṭṭī

misamisame\ruṃ̐gula meluṃ̐tokate    ॥adi॥

Literal Sense:

Poem line	Natural Telugu meaning	Inner meaning — movement of the mind
ముసిముసినవ్వులు మోపులుగట్టీ	She comes with loads of bright welcome smiles	Observe those heaps of smilingly inviting forms (that catch the mind readily).
రసికుఁడ నీపై రమణొకతె	O connoisseur she is the one you look to like	O connoisseur! You mind is influenced by those repeated pleasant impressions.
కొసరులఁ గుచములఁ గోటలు వెట్టీ	You get caught in those beautiful breasts. In fact, you keep looking for bit more. Thus, those attractions form a formidable fort.	The pull of their attraction makes you expect little extra. Those expectations form the limits, create forms of conformity, an inescapable web of imagination.
మిసమిసమెఱుఁగుల మెలుఁతొకతె	Thus, a bright and brilliant lady stands in your way	now that attraction stands in your way blocking any other possibilities.

Deep Notes:

In the first stanza, Annamacharya showed us “తెరలు” — the screens. Here he shows us “కోటలు” — the fortifications. There is a very important difference between the two. A screen prevents us from seeing. Yet there remains a possibility of breaking through it. But once we are inside a fort, we become its prisoners.

First, an image attracts the mind. “మిసమిసమెఱుఁగుల మెలుఁతొకతె ముసిముసినవ్వులు మోపులుగట్టీ”— a woman appearing bright and radiant, with smiling, inviting expressions. That is all. Annamacharya does not give us any theory about the mind here. He simply places the image before us.

But the attraction does not stop there. “కొసరులఁ గుచములఁ గోటలు వెట్టీ” — it makes us look for a little more, and then a little more; the attraction begins to build a fort around itself. This image of the fort is important. As the fort is built, we develop a relationship with what has attracted us. Once it becomes ours, we have to protect it. Thus, attraction gradually becomes attachment, thirst, and action.

This is the movement described in Bhagavad Gita: रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ 14-7॥ Rajas arises from rāga, tṛṣṇā, and saṅga, and binds a person through attachment to action.

Annamacharya does not define this movement. He leaves the mind within the picture. He shows how attraction moves a person, builds a fort around itself, and finally sets the very person it has captured into motion to protect that fort.

That is why romance (śṛṅgāra) is not the primary subject in this poem. It is the visual medium chosen to show how the mind operates. Although it appears that we are looking at a woman, Annamacharya's attention is really upon the mind of the person looking at her.

And once again, he leaves us with only a picture. He shows us the fort; he does not tell us how we became trapped inside it.

Bottom of Form

Top of Form

Bottom of Form

Top of Form

Bottom of Form

---

Third Stanza:

కాయజకేలికిఁ గందువ చెప్పీ

చాయలసన్నల సతి యొకతె

యీయెడ శ్రీవేంకటేశ కూడి నిను

వోయని మెచ్చీ నొకతొకతె ॥అది॥

kāyajakēlikiṃ̐ gaṃduva ceppī

cāyalasannala sati yokate

yīyeḍa śrīvēṃkaṭēśa kūḍi ninu

vōyani meccī nokatokate ॥adi॥ 

Literal Sense:

Poem line	Natural Telugu meaning	Inner meaning — movement of the mind
కాయజకేలికిఁ గందువ చెప్పీ	{కందువ : 1 A way, A path 2  A place 3  Season 4  method, fashion, peculiarity 5 illusion, trick, skill 6 innuendo 7  Trace, secret place 8, Alone } By revealing traces and secrets she engages you in romance (Manmatha's play)	Now that romance leads to finding those secrets through the alleys of darkness. It overlaps the mind like an impregnable cover. It is like season that covers the entire (felt) world.
చాయలసన్నల సతి యొకతె	(Know) that lady is operating thru vague and blurry signs	An indistinct thought, through obscure signs, covers the mind and draws us into enchantment.
యీయెడ శ్రీవేంకటేశ కూడి నిను	Śrī Venkateśa, here on the other side, there is one that has joined YOU.	Śrī Venkateśa, here is one that has joined and become one with your mind.
వోయని మెచ్చీ నొకతొకతె	Truly that one has held you in high regards	A rare and genuine feeling — one that truly delights in you and becomes one with you.

Deep Notes:

In the first stanza, Annamacharya showed us “తెరలు” — screens. In the second stanza, he showed us “కోటలు” — forts. Now, in the third stanza, we encounter “కందువ.” These three images appear to show a progressive expansion in the range of the movement of the mind. For clarity, the progression can be seen in the following table. 

Level	Image shown by Annamacharya	According to Bhagavad Gita	Effect on the mind	Possibility of getting out
First stanza	Screens (తెరలు)	Sattva guna	The screens cover our vision individually.	There is a possibility — if observed with sufficient subtlety, the screen can be noticed.
Second stanza	Forts (కోటలు)	Rajas guna	We ourselves construct a boundary around the attraction.	There is a possibility, but much more difficult — we are now caught in what we ourselves have built.
Third stanza	Season (ఋతువు)	Tamas guna	It is no longer an object or a boundary; it affects the very environment in which we exist.	Almost none — we are within it.

Here, ṛtu, “season,” is taken as one possible meaning of కందువ, it is neither an object nor a wall. It is a condition of the environment in which we are immersed. Escape then becomes still more difficult, because everything we do takes place within it.

Here “చాయలసన్నల” appears. There is no clear path; there are only signs like shadows. Yet those very signs become paths for the mind. This stands close to the Bhagavad Gita's: “तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।” (14.8) Tamas is not merely lack of knowledge; it deludes and makes the world experienced by a person appear differently. 

But this stanza does not end there. “యీయెడ శ్రీవేంకటేశ కూడి నిను” Here “కూడి” is the crucial word. Annamacharya does not say that he reached Śrī Venkateśa, or that he accomplished something himself. Śrī Venkateśa joins of his own accord. This gives a new light to the Bhagavad Gita's “ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्” (7-18)— the distinction diminishes and the experience stands as a joining.

Nor should “వోయని మెచ్చీ” be understood as a personal achievement of the poet. The observation in the Gita: “प्रकृते: क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वश: ।अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ 27॥” (3.27) comes to mind here. There is no sense of “I did it; I attained it” in this stanza.

That is why the final expression is so delicate: “నొకతొకతె” — something rare, an exceptional occurrence. In the first two stanzas, the mind is attracted, builds around the attraction, and becomes caught within what it has built. In the third, beyond that enchanted field, Annamacharya shows, rarely, another experience in which “కూడి” — joining — takes place. He does not name or define it. He leaves a picture before us.

---

Parallel Study: implication of the Poem

First, let us have a clean look at a surreal painting by René Magritte, titled The Gradation of Fire. In this painting, we see an ordinary wooden table. On it are a sheet of paper, an egg, and a key. This is quite ordinary. But all these objects are burning. Yet, despite the flames, the objects remain in their natural forms. The flames surround them all.

The visible table represents nature, or the physical life upon which we depend. The crumpled paper represents the knowledge, literature, thoughts, and so on that we have acquired. The egg represents the problems, desires, or thoughts that arise within us — a germination point. The key represents the solution, method, or system that human beings have found for a problem. These are different objects, yet they are all within the same fire. Here, the flames seem to suggest that these problems, thoughts, and systems do not stand as complete solutions; they continue within the very field in which they arose.

A person uses knowledge, thought, and methods to solve a problem. A solution works to some extent, but something remains. That remainder requires another solution. Thus, the sequence continues: problem → solution → remaining problem → another solution. We may infer that the creator of solutions is also part of the field that first produced the problems.

---

Now let us look once again at Annamacharya’s poem. The enchanted field that he refers to has no name. Yet all of us live within it and perform our actions there. It is for this reason that the systems we create as human beings are temporary.

This observation can also be seen in the solutions created by human beings. An idea for solving a problem may initially appear very clear and attractive. Systems such as socialism, capitalism, and Marxism were proposed in their respective periods as solutions to certain human problems. As they were put into practice, along with the problems they addressed, new problems and new questions also emerged. These, in turn, require new ideas, new methods, and new systems.

What Annamacharya shows us is not the inadequacy of any particular solution. He shows how the human being operates within that enchanted field. We are perpetually propelled to take action.

---

Cautionary Note: The examples of socialism, capitalism, Marxism, and other such systems are not mentioned here to assess their effectiveness or inadequacy. They are used only to make the observation in Annamacharya’s poem easier to understand.

---

X-X-The END-X-X